Σήμερα, είναι ευρέως αποδεκτό ότι μια καλά δομημένη διατροφή είναι ζωτικής σημασίας για τη βέλτιστη αθλητική απόδοση και τη συνολική φυσική κατάσταση.

Όλο και περισσότερο, οι ειδικοί υποστηρίζουν ότι θα πρέπει να απομακρυνθούμε από τις τυποποιημένες διατροφικές συστάσεις και να προσαρμόσουμε τη διατροφή μας στις γενετικές προδιαθέσεις κάθε ατόμου.

Αυτή η προοπτική βασίζεται στην ορθολογική κατανόηση ότι κάθε άτομο είναι ένα μοναδικό άτομο και κανένας από εμάς δεν είναι ίδιος - ακόμη και τα μονοζυγωτικά δίδυμα διαφέρουν. Το ανθρώπινο γονιδίωμα περιέχει πάνω από 20,000 γονίδια, τα οποία εμφανίζουν ορισμένες παραλλαγές (που αναφέρονται ως γενετική μεταβλητότητα ή γονιδιακός πολυμορφισμός). Τα προϊόντα αυτών των γονιδίων (πρωτεΐνες) μπορούν επίσης να τροποποιηθούν με μετα-μεταφραστικές τροποποιήσεις (γνωστές ως επιγενετική), αυξάνοντας περαιτέρω την ποικιλομορφία μεταξύ μας.

Γνωρίζουμε ότι ορισμένοι άνθρωποι μπορούν να τρώνε όσο θέλουν χωρίς να παίρνουν βάρος, ενώ άλλοι μπορούν απλώς να περάσουν δίπλα από το ψυγείο και να πάρουν δύο κιλά. Αυτό το φαινόμενο έχει αποδειχθεί σε μεταβολικό επίπεδο — σε μια μελέτη που περιελάμβανε 800 άτομα, αξιολογήθηκε η μεταβολική απόκριση σε σχεδόν 50,000 γεύματα, καταλήγοντας σε σαφή συμπεράσματα σχετικά με τις ατομικές μεταβολικές αποκρίσεις των συμμετεχόντων.

Για να περιπλέξουν τα πράγματα, τα γονίδιά μας επηρεάζουν τον μεταβολισμό (όχι μόνο) των μακροθρεπτικών συστατικών, ενώ η διατροφή μας επηρεάζει επίσης τα γονίδιά μας (αυτές είναι οι προαναφερθείσες μετα-μεταφραστικές τροποποιήσεις των πρωτεϊνών), ακόμη και τα γονίδια των βακτηρίων του εντέρου και τη συνολική σύνθεση του μικροβιώματος του εντέρου, αλλάζοντας σημαντικά τις λειτουργικές μεταβολικές σχέσεις. Για παράδειγμα, τα παχύσαρκα άτομα μπορούν να αντλήσουν έως και 20% της ενέργειάς τους από τις λεγόμενες «άπεπτες» φυτικές ίνες μέσω των βακτηρίων του εντέρου τους, ενώ αυτό το φαινόμενο δεν συμβαίνει σε αδύνατα άτομα.

Διαβάστε επίσης: Η βέλτιστη διατροφή για τους αθλητές είναι ο δρόμος προς την επιτυχία

Διατροφογενετική στις ασθένειες

Γνωρίζουμε πλέον ότι ορισμένα γονίδια σε καθέναν από εμάς είναι κρίσιμα για τον μεταβολισμό των μακροθρεπτικών συστατικών (πρωτεΐνες, υδατάνθρακες, λίπη), καθώς και βιταμινών, αντιοξειδωτικών, ιχνοστοιχείων και άλλων ουσιών. Αυτό το γεγονός εκμεταλλεύονται με ενθουσιασμό εμπορικές εταιρείες που προσφέρουν γενετικές υπηρεσίες, οι οποίες ισχυρίζονται ότι μπορούν να δημιουργήσουν εξατομικευμένες δίαιτες για όλους. Τι λέει όμως η βιοϊατρική επιστήμη γι' αυτό;

Η ιατρική χρησιμοποιεί τη διατροφογενετική εδώ και πολύ καιρό, ιδιαίτερα σε ασθενείς με ορισμένες παθήσεις, όπως η κοιλιοκάκη ή η ευαισθησία στη γλουτένη, όπου η θεραπεία επιλογής είναι φυσικά μια δίαιτα χωρίς γλουτένη.

Ομοίως, αυτό ισχύει για τη δυσανεξία στη λακτόζη, ορισμένες τροφικές αλλεργίες και άλλες ασθένειες. Για παράδειγμα, ο διαβήτης τύπου 1 (σακχαρώδης διαβήτης) ή η αντίσταση στην ινσουλίνη που σχετίζεται με παθήσεις όπως το σύνδρομο πολυκυστικών ωοθηκών (το οποίο προκαλεί αμηνόρροια και υπογονιμότητα). Ενώ μπορεί να φαίνεται ότι αυτές οι ασθένειες δεν σχετίζονται με τα αθλήματα υψηλού επιπέδου ή τα αθλήματα επιδόσεων, αυτό δεν ισχύει - πάνω από 50 αθλητές υψηλού επιπέδου με διαβήτη τύπου 1 είναι εγγεγραμμένοι στην Τσεχική Δημοκρατία και, παρόλο που αυτό δεν εξετάζεται συνήθως, ορισμένοι αθλητές υψηλού επιπέδου έχουν πράγματι αντίσταση στην ινσουλίνη και δεν ανέχονται καλά τα γρήγορα σάκχαρα. Αν και οι αθλητές με τις προαναφερθείσες παθήσεις συχνά τα καταφέρνουν χωρίς γενετική διάγνωση, αυτές οι ασθένειες είναι γενετικά καθορισμένες και, ως εκ τούτου, οι διατροφικοί περιορισμοί ή τα μέτρα είναι ουσιαστικά μια διατροφογενετική προσέγγιση.

Υπάρχουν δεκάδες γονίδια που ρυθμίζουν την αντίδρασή μας στις διατροφικές παρεμβάσεις. Αυτά τα γονίδια επηρεάζουν κυρίως τον μεταβολισμό των απαραίτητων θρεπτικών συστατικών, δηλαδή των υδατανθράκων, των λιπών και των πρωτεϊνών, και μελετώνται εντατικά, ειδικά όσον αφορά την αυξανόμενη συχνότητα εμφάνισης υπερβολικού βάρους και παχυσαρκίας, καθώς και των σχετικών ασθενειών του τρόπου ζωής.

Τι γίνεται με τον αθλητισμό;

Στον αθλητισμό, οι διατροφογενετικές και διατροφογονιδιωματικές προσεγγίσεις ίσως παραδόξως δεν εφαρμόζονται σε σχέση με την πρόσληψη απαραίτητων θρεπτικών συστατικών (αν και γνωρίζουμε αυτά τα γονίδια, όπως τα γονίδια FTO, CD36 ή AMPK που επηρεάζουν τον μεταβολισμό του λίπους ή τα GLUT-4 και PDH που επηρεάζουν τον μεταβολισμό των υδατανθράκων), αλλά μάλλον για να αποκαλύψουν πιθανούς κινδύνους για την υγεία που προκύπτουν από τη γενετική σύνθεση συγκεκριμένων αθλητών.

Αυτό περιλαμβάνει κυρίως τη διερεύνηση γονιδιακών παραλλαγών που εμπλέκονται στον μεταβολισμό των βιταμινών Β (π.χ., το γονίδιο MTHFR), στον μεταβολισμό του ασβεστίου (π.χ., το γονίδιο VDR, ο υποδοχέας βιταμίνης D), στην απορρόφηση σιδήρου (π.χ., το γονίδιο HFE) και σε εκείνες που σχετίζονται με κινδύνους λανθάνουσας φλεγμονής (π.χ., γονίδια που κωδικοποιούν τον TNF-άλφα, την IL-6 ή την CRP), οι οποίες play έναν ρόλο στην άμυνα κατά του αυξημένου οξειδωτικού στρες που συνοδεύει την έντονη σωματική απόδοση (συμπεριλαμβανομένων των γονιδίων που κωδικοποιούν αντιοξειδωτικά ένζυμα) ή στον μεταβολισμό ορισμένων ουσιών που χρησιμοποιούνται για την ενίσχυση της αθλητικής απόδοσης (π.χ., συγκεκριμένες παραλλαγές του γονιδίου του κυτοχρώματος P450 που επηρεάζουν τον μεταβολισμό της καφεΐνης που χρησιμοποιείται στον αθλητισμό ως ψυχοδιεγερτικό).

Πρακτικές εφαρμογές

Ωστόσο, πρέπει να σημειωθεί ότι προς το παρόν δεν υπάρχουν συστάσεις σχετικά με το πώς θα πρέπει να αντιμετωπιστεί αυτό το ζήτημα στον αθλητισμό, ποιο φάσμα (παραλλαγές) γονιδίων θα πρέπει να εξεταστεί και πόσο αξιόπιστα θα είναι τα αποτελέσματα αυτών των εξετάσεων.

Αυτό δεν εμποδίζει πολλές εταιρείες βιοτεχνολογίας και μοριακής βιολογίας να προσφέρουν εγγυημένα εξατομικευμένα διατροφικά προγράμματα για κάθε άτομο ή αθλητή. Εν τω μεταξύ, η συντριπτική πλειοψηφία των αθλητών (καθώς και του γενικού πληθυσμού) που προσκολλώνται σε αυτές τις νέες τεχνολογίες δεν έχουν καν αρχίσει να εξαντλούν τις δυνατότητες που προσφέρει η τυπική (αθλητική) διατροφική συμβουλευτική, η οποία μπορεί να μεγιστοποιήσει την αθλητική απόδοση ακόμη και χωρίς γνώση της γενετικής προδιάθεσης κάθε ατόμου.

Διαβάστε περισσότερα: Βασικές αρχές διατροφής για τους ερασιτέχνες σκιέρ

αναφορές:

1) Heck et al. Αλληλεπίδραση γονιδίων-διατροφής στην ανθρώπινη απόδοση και την ανταπόκριση στην άσκηση. Nutrition 2004;20:598-602.
2) Zmora et al. Προσωπικά: Εξατομικευμένη αξιοποίηση του ανθρώπινου μικροβιώματος στην υγεία και τις ασθένειες. Cell Host Microbe 2016;19:12-20.
3) Kambouris et al. Γονιδιωματική ανάλυση DNA στο κορυφαίο επαγγελματικό ποδόσφαιρο players: μια πιλοτική μελέτη. Transl Med UniSa 2014;9:18-22.
4) Kussmann et Stover. Διατροφογενωμική και πρωτεωμική στην υγεία και τις ασθένειες. Προς μια κατανόηση σε επίπεδο συστήματος των αλληλεπιδράσεων γονιδίων-διατροφής. Wiley, Οξφόρδη 2017.

Αυτό το άρθρο έχει ενημερωθεί. Δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά στις Bezky.net τον Φεβρουάριο 2022.